رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

بازتاب ادبیات حماسی شیعی در انقلاب اسلامی: بررسی موردی ابن حسام و طاهره صفار زاده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران(نویسنده مسئول).
2 استادیار،گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه، ایران
3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی بازتاب ادبیات حماسی شیعی در آثار ابن‌حسام خوسَفی و طاهره صفارزاده انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق آن است که این دو شاعر چگونه مفاهیم کلیدی عاشورا، شهادت، انتظار، ظلم‌ستیزی و مهدویت را در قالب‌های شعری خود بازتاب داده و به چه نحو کارکرد اجتماعی شعر حماسی شیعی را در زمینه‌های تاریخی متفاوت بازتعریف کرده‌اند؟ فرضیه پژوهش آن است که ابن‌حسام خوسَفی از منظری سنتی و مبتنی بر روایت‌های مقدس، ادبیات حماسی را در خدمت تقویت حافظه تاریخیمذهبی به‌کار گرفته، در حالی‌که طاهره صفارزاده با رویکردی نوگرا و انقلابی، شعر را به رسانه‌ای برای کنش سیاسی، بیداری اجتماعی و ساخت گفتمان مقاومت بدل کرده است. روش تحقیق، تحلیل محتوای تطبیقی بر مبنای متون شعری و منابع ثانویه معتبر است. یافته‌ها نشان می‌دهند که تفاوت در زمانه، جنسیت، تجربه زیسته و مخاطب، موجب تحول در زبان، ساختار، کارکرد اجتماعی و گفتمان شعری این دو شاعر شده است. این تحقیق همچنین نشان می‌دهد که شعر حماسی شیعی نه‌تنها سنت‌ساز، بلکه سنت‌گریز نیز می‌تواند باشد؛ بسته به زمینه‌های تاریخی و اهداف شاعر.
کلیدواژه‌ها

ابن‌ حسام خوسفی. (۱۳۶۶). دیوان شعر. به اهتمام احمد احمدی بیرجندی و محمدتقی سالک. مشهد: اداره کل اوقاف و امور خیریه استان خراسان.
احمدی‌قادر، م.، شفائی، م.، و جابراهیمی اورن، ا. (۱۴۰۱). دراسة مضامین المقاومة فی شعر محمود درویش وطاهره صفارزاده. پژوهش در آموزش زبان و ادبیات عرب، ۵(۱)، 197-183.
بهمدی، ز.، دهمرده، ح.، و مجوّزی، م. (۱۳۹۴). بررسی پیوند حماسه و دین در خاوران‌نامه ابن‌حسام خوسفی. کاوشنامه زبان و ادبیات پارسی، ۱۶(۳۱)، ۳۷۶۹.
بینا، م.، اشرف‌زاده، ر.، و تقوی، م. (۱۴۰۱). عناصر حماسی و تصویرآفرینی در خاوران‌نامه ابن‌حسام خوسفی. زیبایی‌شناسی ادبی، ۵۲، 389
خرم‌آبادی آرانی، ز.، راستگو، س. م.، و خیرخواه برزکی، س. (۱۳۹۹). تحلیل میراث متنی در شعر طاهره صفارزاده. پژوهشنامه ادب غنایی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۸(۳۴)، ۶۷۸۶.
خوسفی،‏ابن حسام(1382).‏تازیان نامه پارسی، خالصۀ خاوران نامه ابن حسام خوسفی،‏تصحیح حمیدالله مرادی.‏ تهران:‏مرکز نشر دانشگاهی،‏چاپ اوّل،.
دستباز،‏هادی(1379).‏حماسۀ خورشید،‏بیست و سه گفتار از زندگانی علی بن ابی طالب(ع)،قم:‏انتشارات
رضایی، ابوالفضل،خرمی، رقیه، عطاالهی، محدثه(1392).« واکاوی اشعار انقلابی در دیوان فدوی طوقان و طاهره صفارزاده»، پژوهشنامه نقد ادب عربی، دوره 3، شماره 2، پیاپی 2، 132-109.
صفارزاده، طاهره(1356).سفر پنجم، تهران: حکمت
صفارزاده، طاهره(1366).بیعت با بیداری.چاپ اول،شیراز: انتشارات نوید شیراز.
صفارزاده، طاهره(1384)، دیدار صبح، چاپ دوم، تهران: پارس کتاب
عطاشیبانی، ف.، و رمضانی، ع. ا. (۱۳۹۵). جلوه‌هایی از حضور امام علی (ع) در شعر ابن‌حسام خوسفی. ارائه‌شده در یازدهمین گردهمایی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران
علیزاده بیرجندی، ز. (۱۳۸۰). ساختار اندیشه‌های مذهبی سده‌های هشتم و نهم و بازتاب آن در سروده‌های ابن‌حسام خوسفی. ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه بیرجند)، ۱(1)، 112-105.
قربانی جویباری، کلثوم، صالحی، زینب(1394)«بررسی مقایسه ای مضامین عاشورایی در شعر ابن حسام خوسفی و شریف رضی»،فصلنامه مطالعات فرهنگی-اجتماعی خراسان، شماره 36، 124-97.
گیانجی، نسرین، داراب پور، عیسی(1392)،«اسطوره وارگی مفاهیم زنانه در شعر طاهره صفارزاده» فصلنامه زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره هیجدهم، 126-103.
مدرسی، فاطمه و خجسته مقال، زهرا(1392)، «جلوه های مقاومت و پایداری در اشعار طاهره صفارزاده»، نشریه ادبیات پایداری، سال پنجم، شماره نهم، پائیز و زمستان، 382-363.
مدرسی، فاطمه،رستمی، فرشته(1394)، «دگردیسی چهره های نمادین در اشعار صفارزاده»،فنونی ادبی، سال هفتم، شماره 2، پیاپی 13، 30-15.
مهرآوران،محمود(1389)، «شور و شعور در آیینه بررسی تأثیر انقلاب اسلامی بر شعر فارسی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی،سال هفتم، شماره 22، 125-101.
میرزایی، طاهره، گرجی، مصطفی(1392)، « بررسی ماهیت و مفهوم درد و رنج در اشعار طاهره صفارزاده»،فصلنامه پژوهش های ادبی و بلاغی، سال اول، شماره چهارم، 25-10.
Althusser, L. (1973). Lenin and Philosophy and other Essays (Ben Brewster, translation).
Anderson, B. (2020). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. In The new social theory reader (pp. 282-288). Routledge.
Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Durkheim, E. (2016). The elementary forms of religious life. In Social theory re-wired (pp. 52-67). Routledge.
Eagleton, T. (2007). The meaning of life. Oxford University Press, USA.
Jung, C. G. (2012). Man and his symbols. Bantam.
Luhmann, N. (1995). Social systems. stanford university Press.
Merton, R. K. (1968). Social theory and social structure. Simon and Schuster.
Parsons, T. (2013). The social system. Routledge.
 
 
Ahmadi-Ghader, M., Shafaee, M., & Jabrahimi Oren, A. (2022). The study of resistance themes in the poetry of Mahmoud Darwish and Tahereh Saffarzadeh. Research in Arabic Language and Literature Education, 5(1), 183–197. {In Persian}
Alizadeh Birjandi, Z. (2001). The structure of religious thought in the 8th and 9th centuries and its reflection in Ibn Hessam Khosafi’s poetry. Journal of Literature and Humanities (University of Birjand), 1(1), 105–112. {In Persian}
Althusser, L. (1973). Lenin and philosophy and other essays (B. Brewster, Trans.). Monthly Review Press.
Anderson, B. (2020). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. In The new social theory reader (pp. 282–288). Routledge.
Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Atashibani, F., & Ramazani, A. A. (2016). Manifestations of Imam Ali’s (AS) presence in Ibn Hessam Khosafi’s poetry. Proceedings of the Eleventh Conference of the Association for the Promotion of Persian Language and Literature of Iran. {In Persian}
Bahmadi, Z., Dahmardeh, H., & Mojavvazi, M. (2015). The connection between epic and religion in Ibn Hessam Khosafi’s Khavaran-nama. Persian Language and Literature Research Journal, 16(31), 37–69. {In Persian}
Bina, M., Ashrafzadeh, R., & Taghavi, M. (2022). Epic elements and imagery in Ibn Hessam Khosafi’s Khavaran-nama. Literary Aesthetics, 52, 9–38. {In Persian}
Dastbaz, H. (2000). The Epic of the Sun: Twenty-three narratives from the life of Imam Ali (AS). Qom: Entesharat Publications. {In Persian}
Durkheim, E. (2016). The elementary forms of religious life. In Social theory re-wired (pp. 52–67). Routledge.
Eagleton, T. (2007). The meaning of life. Oxford University Press.
Gianji, N., & Darabpour, E. (2013). The mythic nature of feminine concepts in the poetry of Tahereh Saffarzadeh. Women and Culture Quarterly, 5(18), 103–126. {In Persian}
Hessam Khosafi, Ibn. (1987). Divan of poetry. Edited by Ahmad Ahmadi Birjandi and Mohammad-Taqi Salek. Mashhad: Khorasan Province Directorate of Endowments and Charitable Affairs. {In Persian}
Hessam Khosafi, Ibn. (2003). Taziyan-nameh-ye Parsi (The Persian Arab Epic): A summary of Ibn Hessam’s Khavaran-nama. Edited by Hamidollah Moradi. Tehran: University Publishing Center. {In Persian}
Khorram-Abadi Arani, Z., Rastgoo, S. M., & Kheirkhah Barzaki, S. (2020). Analysis of textual heritage in the poetry of Tahereh Saffarzadeh. Lyric Literature Research Journal, 18(34), 67–86. {In Persian}
Jung, C. G. (2012). Man and his symbols. Bantam.
Luhmann, N. (1995). Social systems. Stanford University Press.
Madresi, F., & Khoshestemaghal, Z. (2013). The manifestations of resistance and perseverance in the poetry of Tahereh Saffarzadeh. Journal of Resistance Literature, 5(9), 363–382. {In Persian}
Madresi, F., & Rostami, F. (2015). Transformation of symbolic figures in the poems of Saffarzadeh. Adab-e-Fonouni, 7(2), 15–30. {In Persian}
Mehraavaran, M. (2010). Emotion and consciousness: The influence of the Islamic Revolution on Persian poetry. Islamic Revolution Studies Quarterly, 7(22), 101–125. {In Persian}
Merton, R. K. (1968). Social theory and social structure. Simon & Schuster.
Mirzaei, T., & Gorji, M. (2013). The nature and concept of pain and suffering in Tahereh Saffarzadeh’s poetry. Research in Literary and Rhetorical Studies Quarterly, 1(4), 10–25. {In Persian}
Parsons, T. (2013). The social system. Routledge.
Qorbani Juybari, K., & Salehi, Z. (2015). A comparative study of Ashura themes in the poetry of Ibn Hessam Khosafi and Sharif Razi. Khorasan Cultural-Social Studies Quarterly, 36, 97–124. {In Persian}
Rezaei, A., Khorrami, R., & Ataollahi, M. (2013). An analysis of revolutionary poems in the Divan of Fadwa Tuqan and Tahereh Saffarzadeh. Arabic Literary Criticism Research Quarterly, 3(2), 109–132. {In Persian}
Saffarzadeh, T. (1977). The Fifth Journey. Tehran: Hikmat Publications. {In Persian}
Saffarzadeh, T. (1987). The Covenant with Awakening. 1st ed. Shiraz: Navid-e Shiraz Publications. {In Persian}
Saffarzadeh, T. (2005). The Encounter of Dawn. 2nd ed. Tehran: Pars Ketab Publications. {In Persian}