رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

بازخوانی وحی در عصر مدرن: مطالعه‌ای جامعه‌شناختی در آرای علامه طباطبائی و محمد عبده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
فارغ التحصیل دکتری تخصصی رشته فلسفه و کلام اسلامی،دانشگاه قم،ایران
چکیده
مسئله وحی در عصر مدرن، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های فکری در جوامع اسلامی تبدیل شده است. گسترش عقلانیت تجربی، فردگرایی معرفتی و رویکردهای تاریخی‌گرا، زمینه طرح شبهاتی را فراهم کرده است که منشأ الهی و اعتبار معرفتی وحی را مورد تردید قرار می‌دهند. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی مفهوم وحی در اندیشه علامه طباطبایی و محمد عبده، به بررسی نحوه مواجهه این دو متفکر با شبهات معاصر می‌پردازد. سؤال اصلی پژوهش آن است که این دو اندیشمند چگونه با بهره‌گیری از منابع دینی و عقلانی، به بازتبیین جایگاه وحی در جهان جدید پرداخته‌اند. فرضیه پژوهش بر این اساس استوار است که علامه طباطبایی با رویکرد فلسفیتفسیری و محمد عبده با رویکرد اصلاح‌گرایانهاجتماعی، به دفاع از منشأ الهی و کارکرد معنابخش وحی پرداخته‌اند. روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای توصیفیتحلیلی آثار این دو متفکر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو، ضمن رد تفسیرهای تقلیل‌گرایانه، بر اعتبار معرفتی وحی و نقش آن در سامان‌دهی زندگی فردی و اجتماعی تأکید دارند، هرچند در شیوه تبیین و اولویت‌بندی اهداف تفاوت‌هایی میان آن‌ها مشاهده می‌شود.
کلیدواژه‌ها

-         جواهری دقیقی، محمدرضا. (۱۳۷۹). دین از نگاه دورکیم. بازتاب اندیشه، (۱۰).
-         شریعتی، حسین؛ ازغندی، علیرضا؛ طاهری، ابوالقاسم. (۱۳۹۹). موانع تحقق اقتدار عقلانی در دوران پهلوی اول. رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۴(۵۰)، ۱۲۸۱۰۳.
-         قدردان قرامکی، محمدحسن. (۱۳۷۸). تحلیلی از وحی و شبهات آن. نشریه کتاب نقد، ۴۹.
-         نوری، شهلا. (۱۳۹۵). وحی قرآنی و پاسخ به شبهات آن. بینات، ۹۲، ۹۵۱۱۴. (مؤسسه معارف اسلامی امام رضا علیه‌السلام).
-         مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). آشنایی با قرآن (جلد ۵). قم: مؤسسه انتشارات صدرا.
-         رضایی اصفهانی، محمدعلی. (۱۳۹۷). پاسخ به شبهات قرآن. قم: دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام رهبری در دانشگاه‌ها).
-         دانش، اسماعیل. (۱۳۸۵). حقیقت وحی در اسلام و مسیحیت (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
-         علیرضی، محمدمهدی. (۱۳۷۹). شبهاتی پیرامون وحی (نقد، بررسی و ریشه‌یابی پیدایش وحی نفسی) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه تربیت مدرس، قم.
-         عبده، محمد. (۱۴۳۱ق). تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار). قم: انتشارات دارالمنار.
-         ------------ (۱۹۹۰). تفسیر المنار (جلد ۱۱). قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
-         ------------ (۱۹۹۰). تفسیر المنار (جلد ۱۲). قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
-         ------------ (۱۹۹۰). تفسیر المنار (جلد ۹). قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
-         ------------ (۱۴۳۱ق). تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار). قم: انتشارات دارالمنار.
-         ------------ (۱۹۹۰). تفسیر المنار (جلد ۱۲). قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
-         ------------ (۱۹۹۰). تفسیر المنار (جلد ۹). قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
-         ------------ (بی‌تا). الأعمال الکاملة. بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
-         ------------ (بی‌تا). رسالة التوحید. بیروت: دار ابن حزم.
-         علامه طباطبائی، سید محمدحسین (بی‌تا). مکتب وحی (جلد ۱۷). شیراز: خبرگزاری فارس، مؤسسه قرآن و نهج‌البلاغه.
-         ------------فصلنامه فلسفه و حکمت (جلد ۱). (بی‌تا). قم: دانشگاه علامه طباطبایی.
-         ------------فصلنامه فلسفه و حکمت (جلد ۲). (بی‌تا). قم: دانشگاه علامه طباطبایی.
-         ------------مکتب وحی (جلد ۱۵). (بی‌تا). قم: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
-         ------------قرآن در اسلام. (۱۳۵۳). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-         ------------پژوهش‌نامه امامیه. (۱۳۷۱). قم: بنیاد محقق طباطبایی.
-         ------------مکتب وحی (جلد ۱۵). (بی‌تا). قم: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
-          جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۴). وحی و النبوه. قم: انتشارات اسراء.
-         رحمانی، قاسم. (۱۳۹۰). شبهات وحی. مشهد: واحد مقالات علمی، مدرسه عالی نواب.
-         یعقوبیان، محمدحسن. (۱۳۹۶). حقیقت وحی با تأکید بر دیدگاه فلاسفه. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-          
-                   Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. New York, NY: Anchor Books.
-                   Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. New York, NY: Anchor Books.
-                   Luckmann, T. (1967). The invisible religion: The problem of religion in modern society. New York, NY: Macmillan.
-                   Taylor, C. (2007). A secular age. Cambridge, MA: Harvard University Press.
 
References [In Persian]
Javaheri Daqiqi, M. R. (2000). Religion from Durkheim’s perspective. Baztab-e Andisheh, (10). [In Persian]
Shariati, H., Azghandi, A., & Taheri, A. (2020). Barriers to the realization of rational authority during the first Pahlavi period. Rahyaft-e Enqelab-e Eslami, 14(50), 103–128. [In Persian]
Ghardan Qarameki, M. H. (1999). An analysis of revelation and its doubts. Ketab-e Naqd, (49). [In Persian]
Nouri, S. (2016). Qur’anic revelation and responses to its doubts. Bayyenat, (92), 95–114. [In Persian]
Motahhari, M. (2010). An introduction to the Qur’an (Vol. 5). Qom: Sadra Publications. [In Persian]
Rezaei Esfahani, M. A. (2018). Responding to Qur’anic doubts. Qom: Daftar-e Nashr-e Ma’aref. [In Persian]
Danesh, E. (2006). The reality of revelation in Islam and Christianity (Master’s thesis). Al-Mustafa International University. [In Persian]
Alirezi, M. M. (2000). Doubts concerning revelation (Master’s thesis). Tarbiat Modares University, Qom. [In Persian]
Abduh, M. (1431 AH). Tafsir al-Qur’an al-Hakim (Tafsir al-Manar). Qom: Dar al-Manar. [In Arabic]
Abduh, M. (1990). Tafsir al-Manar (Vol. 11). Cairo: General Egyptian Book Organization. [In Arabic]
Abduh, M. (1990). Tafsir al-Manar (Vol. 12). Cairo: General Egyptian Book Organization. [In Arabic]
Abduh, M. (1990). Tafsir al-Manar (Vol. 9). Cairo: General Egyptian Book Organization. [In Arabic]
Abduh, M. (n.d.). Collected works. Beirut: Arab Institution for Studies and Publishing. [In Arabic]
Abduh, M. (n.d.). Risalat al-Tawhid. Beirut: Dar Ibn Hazm. [In Arabic]
Abduh, M. (2005). Risalat al-Tawhid. Cairo: Maktabat al-Usra. [In Arabic]
Tabataba’i, S. M. H. (n.d.). School of Revelation (Vol. 17). Shiraz: Fars News Agency, Qur’an and Nahj al-Balagha Institute. [In Persian]
Tabataba’i, S. M. H. (n.d.). Journal of Philosophy and Wisdom (Vol. 1). Qom: Allameh Tabataba’i University. [In Persian]
Tabataba’i, S. M. H. (n.d.). Journal of Philosophy and Wisdom (Vol. 2). Qom: Allameh Tabataba’i University. [In Persian]
Tabataba’i, S. M. H. (n.d.). School of Revelation (Vol. 15). Qom: World Forum for Proximity of Islamic Schools of Thought. [In Persian]
Tabataba’i, S. M. H. (1974). The Qur’an in Islam. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Persian]
Tabataba’i, S. M. H. (1992). Imamiyya Research Journal. Qom: Bonyad-e Mohaqqeq Tabataba’i. [In Persian]
Javadi Amoli, A. (2005). Revelation and Prophethood. Qom: Esra Publications. [In Arabic]
Rahmani, Q. (2011). Doubts about revelation. Mashhad: Navab Higher School. [In Persian]
Yaghoobian, M. H. (2017). The reality of revelation with emphasis on philosophers’ views. Qom: Research Institute of Islamic Culture and Thought. [In Persian].