رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

رابطه دیانت و عقلانیت در نظام فکری شهید مطهری و تاثیر آن بر گفتمان انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار ، گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
از دیرباز یکی از مهم­ترین سوال­های بشری این بوده است که حجیّت معرفت شناختی با عقل است یا دین؛ به عبارت دیگر، کدام منبع – عقل آدمی یا وحی آسمانی – می تواند پاسخگویی پرسش­های بنیادین بشری باشد و به نیازهای معرفتی‌اش پاسخ بگوید. در همین راستا، پرسش اصلی این مقاله به رابطۀ دیانت و عقلانیت در نظام فکری شهید مطهری پرداخته و تاثیر آن بر انقلاب اسلامی را محل تأمل و بررسی قرار داده است. فرضیۀ مقاله این بوده است که شهید مطهری به عنوان یکی از روشنفکران حوزوی معاصر تأملات فلسفی درباب نسبت دیانت و عقلانیت داشته­اند و در این باب در آثار مختلف‌شان تفکراتی را ارائه کرده‌اند و از آنجایی که ایشان در فرآیند تکوین انقلاب اسلامی نیز نقش موثری داشته‌اند، لذا این جنبه از تفکر ایشان قطعاً بر شکل‌گیری گفتمان انقلاب اسلامی موثر بوده است. این پژوهش با بررسی آن تفکرات و این تاثیرات، به این نتیجه رسیده است که استاد مطهری در قرائت و تفسیر خودش از دین رویکردی کاملاً عقلانی داشته است و همین قرائتِ عقلانی‌ دین را در خوانش خودش از اسلامِ سیاسی نیز دخیل کرده است. رویکرد مقاله توضیحی-تفسیری و روش جمع آوری داده‌ها اسنادی و کتابخانه‌ای بوده است.
کلیدواژه‌ها

  • ا آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1357)، مکتوبات، تبریز، نشر احیاء
  • باربیه، موریس (1395)، دین و سیاست در اندیشۀ مدرن، ترجمۀ امیر رضایی، تهران، انتشارات قصیده سرا
  • براندن، ساموئل جرج فردریک (1391)، ادیان عهد باستان: پژوهشی در ایده‌ها، انسانها و رویدادها، ترجمۀ سودابه فاضلی، قم، انتشارات ادیان و مذاهب
  • بروس، مایکل، و باربن، استیون (1400)، فقط استدلال، ترجمۀ میثم محمد امینی، تهران، نشرنو
  • بدوی، عبدالرحمن (1389)، تاریخ اندیشه‌های کلامی در اسلام (جلد یکم)، ترجمۀ حسین صابری، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی
  • بهنیافر، مهدی، و مختاری، حمیده. (1394). رویکرد فلسفی شهید مطهری به پرسش از رابطۀ عقل و دین. حکمت و فلسفه، 11(44)، 79-94. doi: 10.22054/wph.2016.6732
  • پنلهوم، ترنس (1383)، ربط و نسبت عقل و ایمان، ترجمۀ احمدرضا مفتاح، فصلنامۀ پژوهشهای فلسفی و کلامی، شماره‌های 20-21
  • جوادی آملی، عبدالله (1394)، نسبت دین و دنیا: بررسی و نقد نظریه سکولاریسم، قم، نشر اسراء
  • رحمانی تیرکلایی، حسین. (1399). تبیین مفاهیم علوی در الگوی قدرت سیاسی از منظرآیت‌الله خامنه‌ای. رهیافت انقلاب اسلامی، 14(52)، 3-20.
  • روآ، اولیویه (1398)، جهل مقدس؛ زمان دین بدون فرهنگ، ترجمۀ عبداله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی، تهران، انتشارات مروارید
  • روشن ضمیر، سعید، و امینی، علی اکبر. (1399). مقایسۀ فضیلت «میانه گزینی» در دو گفتمان ایرانشهری و انقلاب اسلامی (مطالعۀ موردی: فردوسی و شهید مطهری). رهیافت انقلاب اسلامی، 14(52)، 285-302
  • دیرکس، هانس (1380)، انسان شناسی فلسفی، ترجمه محمدرضا بهشتی، تهران، نشر هرمس
  • ساکسونهاوس، آرلین (1397)، بیان آزاد و دموکراسی در آتن باستان، ترجمۀ نرگس تاجیک نشاطیه، تهران، انتشارات نگاه معاصر
  • فنائی اشکوری، محمد (1388)، منزلت عقل و وحى در هندسه معرفت بشرى: تحلیل و بررسى دیدگاه آیت‌اللّه جوادى آملى درباره منزلت عقل در هندسه معرفت دینى، فصلنامۀ معرفت فلسفی، سال ششم، شماره چهارم، تابستان 1388، 37ـ 66
  • قائمی نیا، علیرضا (1383)، چیستی عقلانیت، فصلنامۀ ذهن 1383 شماره 17
  • صلیبا، جمیل (1366)، فرهنگ فلسفی، ترجمۀ منوچهر صانعی دره‌بیدی، تهران، نشر حکمت
  • صفاحیان، محمد (1380)، فلسفه و دین در تفکر ابن رشد، ماهنامه معرفت، شماره 042 - خرداد 1380
  • عابدالجابری، محمد (1392)، خوانشی نوین از زندگی و فلسفۀ ابن رشد، ترجمۀ سیدمحمد آل‌مهدی، تهران، انتشارات آوای سورنا
  • طباطبایی، محمدحسین (1372)، تفسیر میزان (جلد پنجم)، ترجمۀ گروه مترجمان، قم، انتشارات اسلامیه
  • کاپلستون، فردریک (1387)، دیباچه‌ای بر فلسفۀ قرون وسطی، ترجمۀٔ مسعود علیا، تهران، نشر ققنوس.
  • کاسیرر، ارنست (1380)، افسانۀ دولت، ترجمه نجف دریابندری، تهران، نشر خوارزمی
  • کُربن، هانری (1392)، اسلام ایرانی: چشم اندازهای معنوی و فلسفی (جلد اوّل)، ترجمۀ انشاءلله رحمتی، تهران، نشر سوفیا
  • گندمی، رضا. (1386). نسبت عقل و وحی (نگاهی به فلسفه فیلون اسکندرانی). حکمت و فلسفه، 3(11.10)، 103-120. doi: 10.22054/wph.2007.6692
  • محمد نژاد، ناصر، توحید فام، محمد، و محمودی، مرتضی. (1399). بررسی تطبیقی عقلانیت سیاسی از دیدگاه آیت‌الله مطهری و آخوندزاده. رهیافت انقلاب اسلامی، 14(53)، 85-112.
  • محمودکلایه، زهرا (1392)، تحلیل نسبت میان عقل و ایمان از دیدگاه آگوستین و ملاصدرا (پایان نامۀ دکترا)، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی
  • محمود کلایه، زهرا، اکبریان، رضا، سعیدی مهر، محمد، و اکبری، رضا. (1393). تبیین نظریۀ اشراق در آگوستین با تکیه بر دیدگاه ژیلسون. حکمت و فلسفه، 10(40)، 145-162.
  • مرادی‌طادی، محمدرضا (401)، ناسیونالیسم و کین توزی در ایران عصر پهلوی، در ارجنامۀ علی‌اشرف مجتهدشبستری (جلد دوم)، به‌کوشش اسدی و رسولی، تهران، نشر خردگان
  • مطهری، مرتضی (1375)، مجموعه آثار (جلد ششم)، تهران، انتشارات صدرا
  • مطهری، مرتضی (1378)، پیرامون انقلاب اسلامی، تهران، انتشارات صدرا
  • مطهری، مرتضی (1385)، مجموعه آثار (جلد سوم)، تهران، انتشارات صدرا
  • مطهری، مرتضی (1368)، انسان کامل، تهران، انتشارات صدرا
  • مطهری، مرتضی (1380)، سیری در نهج البلاغه، تهران، انتشارات صدرا
  • مطهری، مرتضی (1389)، آشنایی با قرآن، تهران، انتشارات صدرا
  • مطهری، مرتضی (1390)، شناخت از نظر قرآن، تهران، انتشارات صدرا
  • ملکیان، مصطفی (1380)، راهی به رهایی، تهران، انتشارات نگاه معاصر
  • مهدی، محسن (1398)، فارابی، ترجمۀ احمد بستانی، در تاریخ فلسفۀ سیاسی، ویراستۀ اشتراوس و کراپسی، ویراستاران فارسی جیرانی و مقیمی، تهران، روزگارنو
  • یوسفی، حمیدرضا (1396)، فلسفۀ میان فرهنگی، ترجمۀ صدیقه خوانساری موسوی، تهران، انتشارات روزگارنو
  • یوسفیان، حسن؛ (1390)، کلام جدید، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)

.

 

Abed al-Jaberi, M. (2013). A new reading of the life and philosophy of Ibn Rushd (S. M. Al-Mahdi, Trans.). Tehran: Avaye Sourna Publications. (in Persian)

 Akhundzadeh, M. F. (1978). Maktubat (Letters). Tabriz: Ehya Publications. (in Persian) Barbieh, M. (2016). Religion and politics in modern thought (A. Rezaei, Trans.). Qasideh Sara Publications. (in Persian)

Badawi, A. (2010). History of theological thought in Islam (Vol. 1) (H. Saberi, Trans.). Mashhad: Astan Quds Razavi Publications. (in Persian)

Behniafar, M., & Mokhtari, H. (2015). The philosophical approach of Martyr Motahhari to the question of the relationship between reason and religion. Hikmat and Philosophy, 11(44), 79-94. https://doi.org/10.22054/wph.2016.6732. (in Persian)

Brandon, S. G. F. (2012). Ancient religions: A study of ideas, people, and events (S. Fazeli, Trans.). Qom: Adyan va Mazaheb Publications. (in Persian)

Bruce, M., & Barban, S. (2021). Only argument (M. M. Amini, Trans.). Tehran: Nashr-e No. (in Persian)

Cassirer, E. (2001). The myth of the state (N. Daryabandari, Trans.). Tehran: Kharazmi Publications. (in Persian)

Copleston, F. (2008). Introduction to medieval philosophy (M. Alia, Trans.). Tehran: Qoqnoos Publications. (in Persian)

Corbin, H. (2013). Iranian Islam: Spiritual and philosophical perspectives (Vol. 1) (I. Rahmati, Trans.). Tehran: Sophia Publications. (in Persian)

Dirks, H. (2001). Philosophical anthropology (M. R. Beheshti, Trans.). Tehran: Hermes Publications. (in Persian)

Fanaei Ashkouri, M. (2009). The status of reason and revelation in the geometry of human knowledge: An analysis of Ayatollah Javadi Amoli’s view on reason in religious knowledge. Philosophical Knowledge Quarterly, 6(4), 37-66. (in Persian)

Gandami, R. (2007). The relationship between reason and revelation (A look at Philo of Alexandria’s philosophy). Hikmat and Philosophy, 3(11.10), 103-120. https://doi.org/10.22054/wph.2007.6692. (in Persian)

Javadi Amoli, A. (2015). The relationship between religion and the world: A critique of secularism. Qom: Esra Publications. (in Persian)

Mahdi, M. (2019). Al-Farabi (A. Bastani, Trans.). In History of Political Philosophy (L. Strauss & J. Cropsey, Eds.). Jirani & Mogimi, Persian Eds. Tehran: Roozegar-e No Publications. (in Persian)

Mahmoud Kalaye, Z. (2013). An analysis of the relationship between reason and faith from the perspective of Augustine and Mulla Sadra (Doctoral dissertation). Tarbiat Modares University, Faculty of Humanities. (in Persian)

Mahmoud Kalaye, Z., Akbarian, R., Saeedi Mehr, M., & Akbari, R. (2014). An explanation of the theory of illumination in Augustine with emphasis on Gilson’s view. Hikmat and Philosophy, 10(40), 145-162. (in Persian)

Malekian, M. (2001). A path to liberation. Tehran: Negah Moaser Publications. (in Persian)

Mohammad Nejad, N., Tohidfam, M., & Mahmoudi, M. (2020). A comparative study of political rationality from the perspective of Ayatollah Motahhari and Akhundzadeh. Rahyaft-e Enghelab-e Islami, 14(53), 85-112. (in Persian)

Moradi Tadi, M. R. (2023). Nationalism and resentment in Pahlavi-era Iran. In Ali Ashraf Mojtahed Shabestari Festschrift (Vol. 2) (Asadi & Rasouli, Eds.). Tehran: Kheradgan Publications. (in Persian)

Motahhari, M. (1989). The perfect human being. Tehran: Sadra Publications. (in Persian)

Motahhari, M. (1996). Collected works (Vol. 6). Tehran: Sadra Publications. (in Persian)  Motahhari, M. (1999). On the Islamic Revolution. Tehran: Sadra Publications. (in Persian)

Motahhari, M. (2001). A journey through Nahj al-Balagha. Tehran: Sadra Publications. (in Persian)

Motahhari, M. (2006). Collected works (Vol. 3). Tehran: Sadra Publications. (in Persian)

Motahhari, M. (2010). Introduction to the Quran. Tehran: Sadra Publications. (in Persian)

Motahhari, M. (2011). Knowledge from the perspective of the Quran. Tehran: Sadra Publications. (in Persian)

Penelhom, T. (2004). The relationship between reason and faith (A. R. Moftah, Trans.). Philosophical and Theological Research Quarterly, 20-21. (in Persian)

Qaemi Nia, A. (2004). The nature of rationality. Zehn Quarterly, 17. (in Persian)

Rahmani Tirkalai, H. (2020). Explaining Alawi concepts in the model of political power from the perspective of Ayatollah Khamenei. Rahyaft-e Enghelab-e Islami, 14(52), 3-20. (in Persian)

Roushan Zameer, S., & Amini, A. A. (2020). A comparison of the virtue of "moderation" in the Iranshahr discourse and the Islamic Revolution (Case study: Ferdowsi and Martyr Motahhari). Rahyaft-e Enghelab-e Islami, 14(52), 285-302. (in Persian)

Roy, O. (2019). The holy ignorance: A time of religion without culture (A. N. Taheri & S. S. Tabatabai, Trans.). Tehran: Morvarid Publications. (in Persian)

Saffahian, M. (2001). Philosophy and religion in Ibn Rushd's thought. Ma’refat Monthly, 42, June. (in Persian)

Saliba, J. (1987). Philosophical dictionary (M. Sanei Darreh Bidi, Trans.). Tehran: Hikmat Publications. (in Persian)

Saxonhouse, A. (2018). Free speech and democracy in ancient Athens (N. Tajik Nashatiyeh, Trans.). Tehran: Negah Moaser Publications. (in Persian)

Tabatabai, M. H. (1993). Tafsir al-Mizan (Vol. 5) (Translation team). Qom: Islamiyya Publications. (in Persian)

Yousefi, H. (2017). Intercultural philosophy (S. K. Mousavi, Trans.). Tehran: Roozegar-e No Publications. (in Persian)

Yousefian, H. (2011). Modern theology. Tehran: SAMT Publications. (in Persian)