رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

حجاب به ‌مثابه حکم شرعی و الهی: بازنمایی در اسناد بالادستی و نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی زکوی 1
یوسف طرفی سعیداوی 2
سید هادی مصطفوی 3
1 استادیار گروه حقوق،دانشگاه پیام نور، تهران، ایران(نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه حقوق،دانشگاه پیام نور،تهران، ایران
3 معاون قضایی رئیس کل دادگستری استان همدان
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی نسبت میان حجاب به‌مثابه یک حکم شرعی و الهی با بازنمایی آن در اسناد بالادستی و نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق آن است که چگونه فهم فقهی حجاب، به مثابه یک واجب دینی، در قالب قوانین، سیاست‌های فرهنگی و سازوکارهای اجرایی دولت اسلامی نهادینه شده و این بازنمایی چه پیامدهایی در حوزه گفتمانی و اجتماعی داشته است؟ فرضیه تحقیق بر این مبنا استوار است که نظام جمهوری اسلامی، با اتکای بر آموزه‌های فقه شیعه، حجاب را نه‌فقط یک وظیفه فردی، بلکه بخشی از نظم دینی ـ سیاسی تلقی کرده و در نتیجه، آن را به نظامی از نشانه‌ها، هویت‌سازی‌ها و ابزارهای فرهنگی بدل ساخته است. روش تحقیق از نوع تحلیلی ـ توصیفی و مبتنی بر بررسی اسناد حقوقی، متون فقهی، نظریه‌های نشانه‌شناسی (با تأکید بر آلتوسر، بارت و فوکو) و تحلیل کیفی گفتمان رسمی و غیررسمی درباره حجاب بوده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که حجاب در جمهوری اسلامی ایران، از یک حکم دینی به یک نشانه چندلایه تبدیل شده است که در سه میدان فقه، قانون و گفتمان عمل می‌کند؛ در این میان، رسانه‌ها و سبک زندگی روزمره در فضای مجازی نیز به شدت در فرایند بازتعریف معنای حجاب مؤثر بوده‌اند. از این منظر، سیاست‌گذاری مؤثر در حوزه حجاب نیازمند فهم تلفیقی فقهی، حقوقی و نشانه‌شناختی است.
کلیدواژه‌ها
حجاب
فقه اسلامی
قانون اساسی
نشانه‌شناسی
گفتمان
جمهوری اسلامی ایران
  • آلتوسر، لوئی (1390)، ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت، ترجمۀ روزبه صدرآرا، تهران، نشر چشمه
  • احمدی، بابک (1378)، ساختار و تاویل متن، تهران، نشر مرکز
  • اکو، امبرتو (1389)، نشانه شناسی، ترجمۀ ایزدی، تهران، نشر ثالث
  • امین، الهام، و داودی، علی اصغر. (1402). حجاب، هویت زنانه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای. مطالعات راهبردی بسیج، 26(99)، 95-126.
  • بشیریه، حسین (1376)، مقدمه مترجم، در دریفوس و رابینو، میشل فوکو: فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک، ترجمۀ حسین بشیریه، تهران، نشر نی
  • بهرامیان، امید، و یاقوتی، هدا. (1395). رابطۀ استفاده از شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان و پای‌بندی به هویت فرهنگی در زنان شهر تهران. مطالعات اجتماعی روان شناختی زنان، 14(1)، 187-216
  • تقی لو، فرامرز، و خدابنده لو، رضا. (1399). مدرنیتۀ اروپامحور و سیاسی شدن سنت در جوامع مسلمان. فصلنامه سیاست، 50(3)، 803-825.
  • پوپر، کارل (1398)، درس این قرن، ترجمۀ پایا، تهران، طرح نو
  • خسروشاهی، قدرت الله، و گنجی، علی. (1398). بررسی جرم انگاری مصلحت گرایانه در نظام جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 8(28)، 175-206.
  • رستگار خالد، امیر، محمدی، میثم، و نقی پور ایوکی، سحر. (1391). کنشهای اجتماعی زنان و دختران نسبت به حجاب و رابطه آن با مصرف اینترنت و ماهواره. مطالعات راهبردی زنان، 14(56)، 7-82.
  • دریفوس، هیوبرت، رابینو، پل (1376)، میشل فوکو: فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک، ترجمۀ حسین بشیریه، تهران، نشر نی
  • سجودی، فرزان (1387)، دربارۀ نشانه‌شناسی زندگی روزمره با تکیه بر لباس، روزنامه اعتماد، اسفند 1387
  • سوسور، فردیناند (1378)، دورۀ زبانشناسی عمومی، ترجمۀ کوروش صفوی، تهران، نشر هرمس
  • فکوهی، ناصر(1383)، انسان شناسی شهری، تهران، نشر نی
  • فوکو، میشل (1389)، نظم اشیا: دیرینه‌شناسی علوم انسانی، ترجمه یحیی امامی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  • کاظمی، عباس (1395)، امر روزمره در جامعۀ پساانقلابی، تهران، نشر فرهنگ جاوید
  • کالر، جاناتان (1390)، فردیناند دو سوسور، ترجمۀ کوروش صفوی، تهران، نشر هرمس
  • مرادی طادی، محمدرضا (1396)، تقریرات درسگفتار نشانه شناسی: نظریه و روش، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق
  • مولازاده، مریم. (1401)، نشانه ‌شناسی مد لباس بر اساس نظریۀ نشانه‌شناسی پنج‌گانه بارت. مطالعات بین رشته ای ادبیات، هنر و علوم انسانی، 2(2)، 271-298.
  • نحفی توانا، علی، و مصطفی زاده، فهیم. (1392). جرم انگاری در نظام کیفری جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 5(8)، 149-170.
  • جمهوری اسلامی ایران. (1395). قانون برنامه پنجساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1396–1400)، ماده ۱۰۲. تهران: معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور.
  • دهقانپور، علیرضا، و اوشلی، لیلا. (1398). معناشناسی حجاب در قرآن. فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، سال شانزدهم، شماره 44 (ویژه زن و خانواده)، صص 19–44.
  • غفاری، فرزانه. (1391). گستره حجاب در قرآن. بینات، شماره 74، صص 202-188.
  • جهانیان، فهیمه، و زارعان، منصوره. (1400). بررسی فقهی وظیفه‌مندی حکومت اسلامی در الزام حجاب اسلامی بر بانوان شهروند. دوفصلنامه علمی‌پژوهشی مطالعات فقه تربیتی، سال دهم، شماره 20 (پاییز و زمستان)،صص83-59.
  • مهدوی‌زادگان، داود. (1387). پژوهشی در الزام حکومتی حکم حجاب. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان، سال نهم، شماره 36 (تابستان)، صص 9–50.
  • فلاح تفتی، فاطمه. (1399). مسئولیت حکومت اسلامی در امر حجاب با استناد به ادله‌ی امر به معروف و نهی از منکر. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال شانزدهم، شماره 64 (تابستان)، صص 73–115.
  • بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. (۱۳۹۷). منتشر شده در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای. بازیابی از https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673
  • جمهوری اسلامی ایران. (1395). قانون برنامه پنجساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1396–1400)، ماده ۱۰۲. تهران: معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور.
  • Bouissac، Paul(ed.) (1998)، Encyclopedia of Semiotics، Oxford University Press
  • Gadamer،(2006)،Truth and Method، New York: Crossroad Pub.
  • Lidov، David (1998)، SIGN، in Paul Bouissac(ed.) (1998)، Encyclopedia of Semiotics
  • Oliver Boyd-Barrett، Peter Braham (1987)، Media، Knowledge and Power، London، Routledge publication
  • Sebok، Thomas (1994)، An Introduction to Semiotics، Toronto، University of Toronto Press