رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

.تحلیل نهادی استقلال و پاسخگویی قوه قضائیه در نظام جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تخصصی حقوق عمومی،واحد دامغان،دانشگاه آزاد اسلامی،ایران
2 گروه حقوق،واحد دامغان،دانشگاه آزاد اسلامی،ایران
چکیده
موضوع این مقاله سنجش تفاوت‌های استقلال نهادی و پاسخگویی قوه قضائیه ایران در دو آرایش «پیش از بازنگری ۱۳۶۸ (شورایی)» و «پس از بازنگری (ریاست متمرکز)» است. این سؤال مطرح می‌شود که تمرکز مدیریتی پس از بازنگری تا چه حد پاسخگویی و کارآمدی اداری قوه را در مقایسه با الگوی شورایی بهبود داده است؟ فرضیه بر آن است که تمرکز مدیریتی، با ایجاد نقطه کانونی تصمیم و روشن‌سازی خط فرمان، سرعت تصمیم‌سازی، هماهنگی درون/برون‌قوه‌ای و نسبت‌پذیری مسئولیت را افزایش می‌دهد؛ اما این مزیت تنها در صورت اجرای سیاست داده و گزارش‌دهی دوره‌ای به پاسخگویی سنجه‌پذیر تبدیل می‌شود، وگرنه بخشی از ظرفیت اصلاح نهادی بالفعل نمی‌گردد. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل تم است؛ داده‌ها شامل متن قانون اساسی پیش/پس از بازنگری، مشروح مذاکرات ۱۳۵۸ و ۱۳۶۸، قوانین و بخشنامه‌های مرتبط و متون تفسیری است که با کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد پس از بازنگری، زمان تصمیم‌سازی کوتاه‌تر و هماهنگی نهادی و نسبت‌پذیری تصمیم‌ها افزایش یافته، اما خلأ شفافیت داده‌ای در شاخص‌های عملکرد (اطاله، نقض، انتشار آراء) مانع شکل‌گیری کامل پاسخگویی سنجه‌پذیر است. توصیه سیاستی، استانداردسازی سنجه‌ها و الزام به گزارش‌های عمومی منظم است.
کلیدواژه‌ها

-                  حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر. قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1414ق.
2-                 شیخ طوسی، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، قم: مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۰۰ق،
3-                 روح‌الله خمینی، کتاب البیع، ج ۲ (قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۳)،
4-                 کاتوزیان، ناصر. مبانی حقوق عمومی. چاپ سوم. تهران: نشر میزان، 1387.
5-                 داود فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، تهران: نشر نی، ۱۳۹۵
6-                 شورای نگهبان. مجموعه نظریات تفسیری و مشورتی شورای نگهبان. تهران: دبیرخانه شورای نگهبان، 1379.
7-                 مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. مذاکرات رسمی. 1358.
8-                 اداره‌کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی. راهنمای استفاده از صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: اداره تبلیغات و انتشارات مجلس شورای اسلامی، 1382.
9-                 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (1358). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. بازیابی از https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132239
10-               «قانون حدود و قصاص و مقررات آن (تصویب ۱۳۶۱/۶/۳)»، مرکز پژوهش‌های مجلس.؛ «قانون حدود صلاحیت دادسراها و دادگاه‌های انقلاب (تصویب ۱۳۶۲/۲/۱۱)»، مرکز پژوهش‌های مجلس
11-               باباپور گلافشانی، محمدمهدی و محمدمهدی سلطانی. «بررسی بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: فرایند و دلایل تأخیر آن.» فصلنامه تخصصی علوم سیاسی 12، ش 35 (تابستان 1395): 157176.
12-               شورای نگهبان. مجموعه نظریات تفسیری و مشورتی شورای نگهبان. تهران: دبیرخانه شورای نگهبان، 1379.
13-               ورعی، سید جواد. مبانی و مستندات قانون اساسی به روایت قانون‌گذار. قم: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، 1385.
14-               خیرالله پروین و حسین دلبر، «ارزیابی و اصلاح فرایندهای اداری در آیینه سازمان بازرسی کل کشور»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، سال یازدهم، شماره ۴۲ (بهار ۱۳۹۳): ۱۴۰۱۱۱.
15-               رستمی، سارا و نریمان فاخری. مطالعه سبک‌های کلان مدیریت عالی قوه قضائیه در ایران و اروپا. تهران: فصلنامه فقه جزای تطبیقی، 1402.
علی مشهدی، «تأملی بر آسیب‌شناسی سازمان‌های تابعه قوه قضائیه از منظر تفکیک قوا»، فصلنامه پژوهش‌های حقوق عمومی، دوره ۲۴، شماره ۹۵ (آبان ۱۴۰۰): ۲۰۹۲۲۶.
Behn, Robert D. Rethinking Democratic Accountability. Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2001.
Moustafa, Tamir. The Struggle for Constitutional Power: Law, Politics, and Economic Development in Egypt. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
References [In Persian]
Ali Mashhadi. (2021). Reflections on the pathology of judicial subsidiary organizations from the perspective of separation of powers. Public Law Research Quarterly, 24(95), 209–226. (in Persian)
Behn, Robert D. Rethinking Democratic Accountability. Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2001.
Assembly for the Final Review of the Constitution of the Islamic Republic of Iran. (1979). Official proceedings. Tehran. (in Persian)
Babapour Golafshani, Mohammad-Mahdi, & Soltani, Mohammad-Mahdi. (2016). A review of the constitutional revision of the Islamic Republic of Iran: The process and reasons for delay. Specialized Quarterly of Political Science, 12(35), 157–176. (in Persian)
Department of Cultural Affairs and Public Relations of the Islamic Consultative Assembly. (2003). Guide to the use of the detailed proceedings of the Assembly for the Final Review of the Constitution of the Islamic Republic of Iran. Tehran: Parliament Publications and Advertising Office. (in Persian)
Fayrahi, Davoud. (2016). Jurisprudence and politics in contemporary Iran. Tehran: Ney Publishing. (in Persian)
Guardian Council. (2000). Collection of interpretive and advisory opinions of the Guardian Council. Tehran: Secretariat of the Guardian Council. (in Persian)
Guardian Council. (2000). Collection of interpretive and advisory opinions of the Guardian Council. Tehran: Secretariat of the Guardian Council. (in Persian)
Hilli, Hasan ibn Yusuf ibn Mutahhar. (1414 AH). Qawaʿid al-ahkam fi maʿrifat al-halal wa al-haram. Qom: Islamic Publishing Institute. (in Persian)
Islamic Consultative Assembly Research Center. (1982). Law on hudud and qisas and its regulations (adopted 1982/08/25); Law on the jurisdiction of revolutionary prosecutors and courts (adopted 1983/05/01). Tehran. (in Persian)
Islamic Republic of Iran. (1979). Constitution of the Islamic Republic of Iran. Retrieved from
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132239 (in Persian)
Katouzian, Nasser. (2008). Foundations of public law (3rd ed.). Tehran: Mizan Publishing. (in Persian)
Kheirallah Parvin, & Delbar, Hossein. (2014). Evaluation and reform of administrative processes through the lens of the State Inspectorate Organization. Public Law Research Quarterly, 11(42), 111–140. (in Persian)
Khomeini, Ruhollah. (1994). Kitab al-Bayʿ (Vol. 2). Qom: Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Persian)
Moustafa, Tamir. The Struggle for Constitutional Power: Law, Politics, and Economic Development in Egypt. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
Rostami, Sara, & Fakheri, Nariman. (2023). A study of macro-level management styles of the Iranian judiciary in comparison with Europe. Journal of Comparative Criminal Jurisprudence, Tehran. (in Persian)
Shaykh Tusi. (1400 AH). Al-Nihayah fi mujarrad al-fiqh wa al-fatawa. Qom: Islamic Publishing Institute. (in Persian)
Varai, Seyed Javad. (2006). Foundations and sources of the Constitution as narrated by the legislator. Qom: Secretariat of the Assembly of Experts for Leadership. (in Persian)