رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

مطالعه‌ی تطبیقی عقلانیت سکولار و عقلانیت دینی در دوران مشروطه (آراء میرزا فتحعلی آخوندزاده و شیخ محمداسماعیل محلاتی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم سیاسی، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران
2 استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
3 استادیار گروه علوم سیاسی، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران
چکیده
این مقاله به بررسی تطبیقی عقلانیت سکولار و عقلانیت دینی در دوران مشروطه با تمرکز بر آراء میرزا فتحعلی آخوندزاده و شیخ محمداسماعیل محلاتی می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که این دو متفکر چگونه مفاهیم مدرن سیاسی همچون مشروطه و قانون  را در چارچوب عقلانیت‌هایی متفاوت تبیین کرده‌اند. چارچوب نظری تحقیق مبتنی بر رویکرد یورگن هابرماس بر تمایز میان عقلانیت ابزاری و عقلانیت ارتباطی در نظر گرفته شده، روش انجام پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه متون است. یافته‌ها نشان می‌دهد آخوندزاده با اتخاذ رویکردی سکولار و متأثر از عقلانیت ابزاری، در نظر داشت به هدف غایی پیشرفت و نوسازی برسد، از این منظر، سنت و دین را مانع پیشرفت دانسته و بر جدایی دین از سیاست و استقرار قانون تأکید دارد. در مقابل، محلاتی به‌عنوان نواندیش‌دینی، مبتنی بر  عقلانیت ارتباطی، در پی ایجاد تفاهم میان سنت دینی و مقتضیات دنیای جدید است و می‌کوشد با بازخوانی عقلانی آموزه‌های دینی، مشروعیت دینی ـ مردمی مشروطه را اثبات نماید. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان مشروطه‌خواهی در ایران متشکل از این دو گونه عقلانیت متمایز ولی در عمل تاریخی مکمل بود .با وجود تفاوت در مبانی معرفتی، هر دو اندیشمند در اهدافی چون نفی استبداد و دفاع از قانون اشتراک نظر داشتند. این مطالعه‌ی تطبیقی می‌تواند تصویری روشن‌تر از نسبت دین و تجدد در ایران عصر مشروطه فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها

آدمیت، فریدون (1349). اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده . تهران: شرکت سهامی انتشارات خاورزمی.
آجدانی، لطف الله (1391). اندیشه های سیاسی در عصرمشروطیت ایران، تهران: نشر علم.
آجدانی، لطف الله (1399). روشنفکران ایران درعصرمشروطیت، تهران: نشر اختران.
آجودانی، ماشاءالله (1399). مشروطه ایرانی.تهران: نشر اختران.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1357). الفبای جدید و مکتوبات، گردآورنده حمید محمدزاده.تبریز: نشر احیا.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1350). مکتوبات، گردآورنده باقر مؤمنی. تبریز: نشر احیاء.
 
آخوندزاده،میرزا فتحعلی (1399). تمثیلات. ترجمه‌ی جعفر قرا‌جه داغی. چاپ چهارم، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی
بهرامی کمیل، نظام(1395). گونه شناسی روشنفکران ایرانی.تهران: انتشارات کویر.
پیوزی،مایکل (1393). یورگن هابرماس. ترجمه‌ی احمد تدین. ، تهران: شرکت سهامی انتشارات هرمس
حقیقت، سیدصادق (1400). نظریه‌ی همروی و نواندیشی‌دینی. پنجمین کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی
رضائی پناه، امیر، ایزدی، رجب (1391). بنیاد و ساختار نظام قانون گذاری و نمایندگی در آرای علمای مشروطه،جستارهای تاریخی، دوره: 3، شماره 1
زرگری نژاد، غلامحسین(1398). اندیشه و سیاست در ایران قاجار . جلد 2 .تهران: نگارستان اندیشه.
سعیدی جوادی، حمید ، امینی، علی اکبر (1399). بررسی مولفه‌های اصلی اندیشه سیاسی شیخ اسماعیل محلاتی در توجیه سازگاری دین و مشروطه خواهی، پژوهش‌های راهبردی سیاست، سال 9، شماره 32
طحان، اصغر (1401). باستان گرایی در اندیشه آخوندزاده، فصلنامه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، دوره 8، شماره 2
عروتی موفق، محمد مهدی، رهایی، سعید (1402). مبانی مشروطیت و جایگاه حاکم از دیدگاه شیخ اسماعیل محلاتی. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، دوره 2 ، شماره 352
فرجی، مهدی، قاسمی، بهزاد (1403). تبیین ماهیّت و روند شکل‏ گیری مفهوم مشروطیّت در ایران بر اساس نظریۀ توماس اسپریگنز. مجله تاریخ ایران، دوره 17، شماره 1
فصیحی، امان الله (1384).عقلانیت دینی و سکولار. مجله علوم سیاسی. سال هشتم شماره 32. صص 264-268.
فیرحی، داود(1399). مفهوم قانون در ایران‌معاصر.تهران: نشر نی.
کمالی طه ، منوچهر (1357). حکومت قانون، چاپ سوم، تهران: انتشارات 128
گراوند، مجتبی ، سوری ، ایرج (1398). واکاوی نظرات و آراء انتقادی آخوندزاده و ملکم خان درباره مناسبات حکومت و مردم در ایران عصر قاجار، فصلنامه بحران پژوهی جهان اسلام، دوره 6، شماره 14
محلاتی، شیخ اسماعیل (1386). در پرتو مشروطه خواهی بررسی و متن لئالی المربوطه فی وجوب المشروطه. تهران: صمدیه.
مرادخانی، فردین، فتحی ، یونس،گرجی، حامد (1402). وظایف حکومت در اندیشۀ محمداسماعیل محلاتی، علوم سیاسی، دوره 26، شماره 4
مقدم، کاظم (1394). دانشنامه خط فارسی: آخوندزاده و تغییر خط (جلد 8)، چاپ اول، تهران: کاظم استادی
 
-Duvenhage, P. N. (2024). Reflections on Habermas’s discourse ethics. Verbum et Ecclesia, 45(1), 3009.
-Palmqvist, C. J., & Jonbäck, F. (2025). Semi-Secular Worldviews and the Belief in Something Beyond. Cambridge University Press.
-Pojman, L. P. (2024). Religious belief and the will. Taylor & Francis.
.
References [In Persian]
The Holy Quran
Ajudani Lotfollah (2012) Political Thought in the Constitutional Era of Iran Tehran: Ilm Publishing [in Persian]
Ajudani Lotfollah (2020) Intellectuals in the Constitutional Era of Iran Tehran: Akhteran Publishing [in Persian]
Ajudani Mashallah (2020) The Iranian Constitutional Revolution Tehran: Akhteran Publishing [in Persian]
Akhundzadeh Mirza Fath Ali (1971) Writings compiled by Baqer Momeni Tabriz: Ehya Publishing [in Persian]
Akhundzadeh Mirza Fath Ali (1978) New Alphabet and Writings compiled by Hamid Mohammadzadeh Tabriz: Ehya Publishing [in Persian]
Akhundzadeh Mirza Fath Ali (2020) Allegories Translated by Jafar Qara’je Daqi 4th Edition Tehran: Kharazmi Publishing Company [in Persian]
Adamiyat Fereydoun (1970) The Ideas of Mirza Fath Ali Akhundzadeh Tehran: Kharazmi Publishing Company [in Persian]
Arouti Mofagh Mohammad Mehdi Rahai Saeed (2024) The Foundations of Constitutionalism and the Position of the Ruler According to Sheikh Ismail Mahallati Quarterly Journal of Public Law Studies University of Tehran Vol 2 No 352 [in Persian]
Behrami Kamal Nezam (2016) Typology of Iranian Intellectuals Tehran: Kavir Publishing [in Persian]
Faraji Mehdi Ghasemi Behzad (2025) Clarification of the Nature and Process of the Formation of Constitutionalism in Iran Based on Thomas Spragens' Theory Iranian History Journal Vol 17 No 1 [in Persian]
Fasihi Amanollah (2005) Religious and Secular Rationality Journal of Political Science Vol 8 No 32 pp 264-268
Firahi Davood (2020) The Concept of Law in Contemporary Iran Tehran: Ney Publishing [in Persian]
Gharavand Mojtaba Soori Iraj (2019) An Analysis of the Critical Views of Akhundzadeh and Malcom Khan on the Relationship Between Government and People in Qajar Iran Quarterly Journal of Crisis Studies of the Islamic World Vol 6 No 14 [in Persian]
Haqiqat Sadeq (2021) Theory of Convergence and Religious Reformism Fifth International Congress on Islamic Humanities [in Persian]
Kamali Taha Manoochehr (1978) Rule of Law 3rd Edition Tehran: 128 Publishing [in Persian]
Mahallati Sheikh Ismail (2007) In the Light of Constitutionalism: An Analysis and Text of Liyali al-Murabita Fi Wujub al-Moshrotah Tehran: Samadiyeh [in Persian]
Moghaddam Kazem (2015) Encyclopedia of Persian Script: Akhundzadeh and Script Reform (Volume 8) First Edition Tehran: Kazem Estadi [in Persian]
Moradkhani Fardin Fathi Younes Gorji Hamed (2024) The Duties of Government in the Thought of Mohammad Ismail Mahallati Political Science Vol 26 No 4 [in Persian]
Pojman L. P. (2024) Religious belief and the will Taylor & Francis
Palmqvist C. J., & Jonbäck F. (2025) Semi-Secular Worldviews and the Belief in Something Beyond Cambridge University Press
Piouzi Michael (2014) Jürgen Habermas Translated by Ahmad Tadayen Tehran: Hermes Publishing Company [in Persian]
Pusey M. (2002) Jurgen Habermas Routledge
Rezaei Panah Amir Izadi Rajab (2012) The Foundation and Structure of the Legislative System and Representation in the Opinions of the Scholars of the Constitutional Era Historical Essays Vol 3 No 1 [in Persian]
Saeedi Javadi Hamid Amini Ali Akbar (2020) Analysis of the Main Components of Sheikh Ismail Mahallati’s Political Thought in Justifying the Compatibility of Religion and Constitutionalism Strategic Policy Research Vol 9 No 32 [in Persian]
Tahan Asghar (2023) Nationalism in Akhundzadeh's Thought Quarterly Journal of Political Science Law and Jurisprudence Studies Vol 8 No 2 [in Persian]
Zargari Nejad Gholamhossein (2019) Thought and Politics in Qajar Iran Vol 2 Tehran: Negarestan Andisheh [in Persian]