رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

آسیب‌شناسی سیستم نظارتی در نظام جمهوری اسلامی ایران: از «تکثر نهادی» تا «اختلال کارکردی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد سیرجان، دانشگاه آزاد اسلامی، سیرجان، ایران
2 گروه حقوق، واحد سیرجان، دانشگاه آزاد اسلامی، سیرجان، ایران (نویسنده مسئول)
چکیده
نظام نظارتی در جمهوری اسلامی ایران از حیث طراحی حقوقی و نهادی، یکی از متکثرترین و گسترده‌ترین الگوهای نظارت در میان نظام‌های حقوق عمومی معاصر به شمار می‌آید. با این حال، تداوم چالش‌های اجرایی و تکرار ناکارآمدی‌های نهادی این پرسش را مطرح می‌کند که چگونه تکثر نهادی نظارت در جمهوری اسلامی ایران، علی‌رغم غنای هنجاری و حقوقی، به کاهش اثرگذاری نظارت و تضعیف پاسخگویی نهادی انجامیده است. فرضیه تحقیق بر این مبنا استوار است که اختلال کارکردی نظارت نه ناشی از فقدان قانون یا نهاد، بلکه محصول هم‌پوشانی صلاحیت‌ها، فقدان سازوکارهای هماهنگی و ضعف ضمانت اجراهای الزام‌آور است. هدف پژوهش، تبیین رابطه میان طراحی نهادی نظارت و پیامدهای کارکردی آن و ارائه تحلیلی ساختاری از منشأ اختلال‌های موجود است. پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل اسنادی انجام شده و داده‌ها از طریق بررسی قانون اساسی، قوانین عادی ناظر بر نهادهای نظارتی، آیین‌نامه‌ها و اسناد رسمی گردآوری و با کدگذاری مفهومی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام نظارتی ایران دچار گسست میان نظم هنجاری و عملکرد نهادی است و نظارت، علی‌رغم گستردگی، به رویه‌ای کم‌اثر و عمدتاً گزارش‌محور تبدیل شده است.
کلیدواژه‌ها

  هاشمی، س. ک.، بهنیافر، ا. ر.، و پورقصاب امیری، ع. (۱۴۰۳). سازوکار نظارت بر قدرت در حکومت اسلامی: مطالعه موردی دیوان عدالت اداری. فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۸(۶۸)، ۴۷۷۰.
  گیلانی‌فر، ق.، و جعفری هرندی، م. (۱۳۹۹). سازوکارهای نظارتی در حکومت اسلامی با تأکید بر دیدگاه‌های امام خمینی(ره) و رهبری. فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۴(۵۳)، ۳۲۹۳۴۶.
  فلاح‌زاده، ع. م.، و حسن‌زاده، م. ت. (۱۳۹۹). بررسی تطبیقی جایگاه نظارتی مجلس در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان. فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۴(۵۲)، ۱۸۳۲۰۴.
 حسنوند، م.، و حسنوند، م. (۱۴۰۳). ظرفیت‌های اصل هشتم قانون اساسی برای نظارت دستگاه‌های حاکم بر یکدیگر. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۶(۱۹)، ۴۶۳۴۸۶. https://doi.org/10.22034/mral.2024.1971882.1401
رفیعی علوی، س. ا.، و جعفرزاده کسیانی، ص. (۱۴۰۳). بازخوانی انتقادی ماهیت نظارت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر نظارت شوراهای شهر و روستا. پژوهش‌های حقوقی. پیش‌انتشار آنلاین.
  زارعی، م. ح. (۱۳۸۴). جایگاه نظارتی مجلس و اصول حاکم بر آن. دفتر مطالعات حقوقی.
  هاشمی، س. م.، و سرمست، م. (۱۳۹۱). سیمای پیشگیرانه کنوانسیون جهانی علیه فساد و قانون اساسی. مجله تحقیقات حقوقی آزاد، ۵(۱۸)، ۱۳۹۱۷۱.
  حسین‌پور، س. (۱۳۹۳). سیاست جنایی ایران در پیشگیری از جرایم اقتصادی با تکیه بر کنوانسیون مبارزه با فساد ۲۰۰۳ {پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته حقوق جزا و جرم‌شناسی}.
حقیقی، م.، ابدی، س. ر.، عربیان، ا.، و جلالی، م. (۱۳۹۷). چالش‌های قانونی نظارت دیوان محاسبات کشور در مقابله با فساد مالی و جرایم ناشی از آن در دستگاه‌های اجرایی. فصلنامه تحقیقات حقوقی و کیفری، ۳۸، ۱۱۳۴. Tsang, S. (2014). “Examining the Impact of News Attention and Education on Political Tolerance in Hong Kong”, Chinese Journal of Communication, Vol.6, No.3.
King, T. (1976). (London: : Geave Allen: Uniwin.
 
سایت
بیانات رهبری در خطبه های نماز جمعه تهران: 20/6/1388؛ قابل بازیابی در سایت به آدرس زیر: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8033
بیانات رهبری در جلسه پرسش و پاسخ دانشجویان دانشگاه بهشتی؛ 22/2/1382؛ قابل بازیابی در سایت به آدرس: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3177.
بیانات رهبری در مراسم ارتحال امام، دیدار میهمانان‌ خارجی‌ شرکت‌کننده‌ در مراسم‌ سالگرد ارتحال‌ امام‌ خمینی‌(ره) با رهبر انقلاب؛ بازیابی در سایت به آدرس: https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=19678
یارمحمدی، محمد (1387)، تساهل و تسامح در سیره عملی امام خمینی (ره)، چکیده مقالات کنگره امام خمینی و اندیشه حکومت اسلامی؛ سایت به آدرس: http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_129707
منابع اینترنتی
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
نسخه رسمی (شورای نگهبان):
https://www.shora-gc.ir/fa/news/4707/قانون-اساسی-جمهوری-اسلامی-ایران
نسخه درختی در پایگاه قوانین:
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729
قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی؛ مرکز پژوهش‌های مجلس:
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/99673
نسخه درختی در پایگاه قوانین:
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=5626585734073301464
قانون دیوان محاسبات کشور؛نسخه درختی در پایگاه قوانین:
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=7018933403939555939
مدخل قانونی و اصلاحات در مرکز پژوهش‌های مجلس:
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92969
قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور؛ مرکز پژوهش‌های مجلس:
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90240
نسخه درختی در پایگاه قوانین:
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=11004749932212805913
قانون دیوان عدالت اداری؛ مرکز پژوهش‌های مجلس:
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97936
اصل ۹۰ قانون اساسی و کمیسیون اصل نود؛ مدخل اصل ۹۰ در پایگاه قوانین (ذیل قانون اساسی):
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729
سایت رسمی کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی:
https://www.parliran.ir/fa/committee/commission/90
دیوان محاسبات کشور؛ سایت رسمی:
https://dmk.ir
(برای گزارش‌های تفریغ بودجه، دسترسی از مسیر «انتشارات و گزارش‌ها» در همین سایت انجام می‌شود.)
سازمان بازرسی کل کشور؛ سایت رسمی قوه قضاییه:
https://www.bazresi.ir
دیوان عدالت اداری؛ سایت رسمی:
https://www.divan-edalat.ir
منابع لاتین
 
Rose-Ackerman, S., & Palifka, B. J. (2016). Corruption and government: Causes, consequences, and reform. Cambridge university press.
Enayat, H., & Künkler, M. (2025). The Rule of Law in the Islamic Republic of Iran: Power, Institutions, and the Limits of Reform. Cambridge University Press.
Ginsburg, T. (2003). Judicial review in new democracies: Constitutional courts in Asian cases. Cambridge University Press.
Bovens, M. (2007). Analysing and assessing accountability: A conceptual framework 1. European law journal, 13(4), 447-468.
Luhmann, N. (1995). Social systems. stanford university Press.
Merton, R. K. (1968). Social theory and social structure. Simon and Schuster.
Perrow, C. (2011). Normal accidents: Living with high risk technologies-Updated edition.
Pierre, J., & Peters, B. G. (2020). Governance, politics and the state. Bloomsbury Publishing.
Peters, B. G. (2021). Advanced introduction to public policy. Edward Elgar Publishing.
Rhodes, R. A. (1997). Understanding governance: Policy networks, governance, reflexivity and accountability. Open University.
Ackerman, B. (2000). The new separation of powers. Harvard Law Review, 113(3), 633–729.
Constitution of the Islamic Republic of Iran. (1979/1989). Tehran. {In Persian}
Enayat, H., & Künkler, M. (Eds.). (2025). The Rule of Law in the Islamic Republic of Iran: Power, Institutions, and the Limits of Reform. Cambridge University Press.
Fallahzadeh, A. M., & Hassanzadeh, M. T. (2020). A comparative study of the supervisory role of parliament in the constitutions of the Islamic Republic of Iran and the Republic of Azerbaijan. Rahyaft-e Enghelab-e Eslami Quarterly, 14(52), 183–204. {In Persian}
Gilani-Far, Q., & Jafari Harandi, M. (2020). Supervisory mechanisms in Islamic governance with emphasis on the views of Imam Khomeini and the Supreme Leader. Rahyaft-e Enghelab-e Eslami Quarterly, 14(53), 329–346. {In Persian}
Ginsburg, T. (2003). Judicial review in new democracies: Constitutional courts in Asian cases. Cambridge University Press.
Hasanvand, M., & Hasanvand, M. (2024). Capacities of Article Eight of the Constitution for mutual supervision among governing institutions. Modern Research in Administrative Law, 6(19), 463–486. https://doi.org/10.22034/mral.2024.1971882.1401 {In Persian}
Hashemi, S. K., Behniafar, A. R., & Pourghassab Amiri, A. (2024). Supervision of power in Islamic governance: A case study of the Administrative Justice Court. Rahyaft-e Enghelab-e Eslami Quarterly, 18(68), 47–70. {In Persian}
Rafiei Alavi, S. E., & Jafarzadeh Kasiani, S. (2024). A critical rereading of the nature of supervision in the Constitution of the Islamic Republic of Iran with emphasis on city and village councils. Legal Research Quarterly. Advance online publication. {In Persian}
Rose-Ackerman, S. (1999). Corruption and government: Causes, consequences, and reform. Cambridge University Press.