رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

سپرده‌ گذاری بانکی به‌ مثابه سازوکار حکمرانی مالی: تحلیل سیاسیفقهی نقش سپرده‌ ها در تنظیم رابطه دولت، بانک و شهروند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی،گروه حقوق،واحد بین المللی کیش،دانشگاه آزاد اسلامی،جزیره کیش،ایران
2 استادیار و عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ایران(نویسنده مسئول).
3 استادیار و عضو هیئت علمی دانشکده حقوق، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ایران
چکیده
سپرده‌گذاری بانکی در نظام بانکداری ایران غالباً در قالب یک رابطۀ قراردادی خصوصی میان بانک و سپرده‌گذار تحلیل شده است. پرسش محوری تحقیق می‌پرسد که سپرده‌گذاری بانکی در ایران تا چه حد کارکردی فراتر از یک عقد خصوصی یافته و به سازوکاری از حکمرانی مالی تبدیل شده است. فرضیۀ اصلی پژوهش آن است که سپرده‌های بانکی، به‌ویژه سپرده‌های سرمایه‌گذاری، واجد ماهیتی نهادی و حکمرانی‌محورند و مشروعیت فقهی و حقوقی آنها صرفاً با قواعد فقه معاملات قابل تبیین نیست، بلکه باید در پیوند با فقه سیاسی، سیاست پولی و مصلحت حفظ نظام بانکی تحلیل شوند. روش تحقیق توصیفیتحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع فقه امامیه، حقوق بانکی ایران، قانون عملیات بانکی بدون ربا و تحلیل نهادی سیاست پولی انجام شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مفاهیمی چون سود علی‌الحساب، وکالت عام و تضمین سپرده‌ها بیش از آنکه پاسخ‌های فقهی خالص باشند، ابزارهایی سیاست‌گذارانه برای مدیریت ثبات مالی و اعتماد عمومی‌اند. نتیجه پژوهش آن است که سپرده‌گذاری بانکی نهادی فقهیسیاسی است که در آن، قواعد فقه معاملات تحت تأثیر منطق حکمرانی مالی بازتفسیر شده‌اند و بازاندیشی در چارچوب‌های فقهی و حقوقی آن اجتناب‌ناپذیر است.
کلیدواژه‌ها

-         احمدوند، خ. (۱۳۸۹). احکام سود سپرده‌های بانکی در فقه امامیه {پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهراء (س)، دانشکده الهیات، گروه فقه و حقوق اسلامی}.
-           امام خمینی. (۱۳۷۶). استفتائات (ج. ۲). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-           امامی، م. س. ح. (۱۴۰۱). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه.
-           انصاری، م. (۱۳۸۲). المکاسب. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
-           پورمقیم، س. م.ت. (۱۳۹۶). ماهیت حقوقی سپرده‌های سرمایه‌گذاری بانک‌ها. اقتصاد و بانکداری اسلامی، ۱۹.
-           جمشیدی، س. (۱۳۸۰). بانکداری اسلامی. تهران: انتشارات شکوه اندیشه.
-           دریائی، ر.، و کربلایی آقازاده، م. (۱۳۹۳). ماهیت حقوقی سپرده‌گذاری نزد بانک‌ها. مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، ۶.
-           سبحانی، ج. (۱۳۷۴). المواهب فی تحریر احکام المناسب. قم: مؤسسه امام صادق.
-           شاهرودی، ع. ع. (۱۳۸۵). فلسفه علم حقوق فقه. پژوهش و حوزه، ۲۷۲۸.
-           شکیبایی بازاردهی، ح.ع. (۱۳۹۶). بررسی سود ناشی از سپرده‌گذاری در مؤسسات مالی از دیدگاه فقه امامیه و حقوق ایران پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بندر انزلی، گروه حقوق خصوصی.
-           شهید اول. (۱۴۱۰ق). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. بیروت.
-           صدر، س. م.ب. (1981). البنک اللاربوی فی الإسلام. بیروت.
-           عبدالرضایی، م. (۱۳۹۶). ماهیت احکام و سپرده‌های بانکی از نظر فقهی پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی.
-           کاتوزیان، ن. (۱۳۹۱). ماهیت حقوقی سپرده‌های بانکی. در مجموعه مقالات شانزدهمین همایش بانکداری اسلامی. تهران: مؤسسه عالی بانکداری ایران.
-           موسویان، س.ع.، و بهاری قراملکی، ح. (۱۴۰۰). مبانی فقهی بازار پول و سرمایه (چاپ دوم). تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).Diamond, D. W., & Dybvig, P. H. (1983). Bank runs, deposit insurance, and liquidity. Journal of Political Economy, 91(3), 401–419.
Mishkin, F. S. (2022). The economics of money, banking and financial markets (13th ed.). Pearson Education.
Gorton, G. (2010). Slapped by the invisible hand: The panic of 2007. Oxford University Press.
Gorton, G., & Metrick, A. (2012). Regulating the shadow banking system. Brookings Papers on Economic Activity, 2012(2), 261–312.
Basel Committee on Banking Supervision. (2013). Basel III: The liquidity coverage ratio and liquidity risk monitoring tools. Bank for International Settlements.
Demirgüç-Kunt, A., & Martinez Peria, M. S. (2015). Bank deposit insurance database. World Bank Policy Research Working Paper No. 6934.
Stiglitz, J. E. (2010). Freefall: America, free markets, and the sinking of the world economy. W. W. Norton & Company.
Fukuyama, F. (1995). Trust: The social virtues and the creation of prosperity. Free Press.
Bernanke, B. S., & Gertler, M. (1995). Inside the black box: The credit channel of monetary policy transmission. Journal of Economic Perspectives, 9(4), 27–48.
El-Gamal, M. A. (2006). Islamic finance: Law, economics, and practice. Cambridge University Press.
Minsky, H. P. (1986). Stabilizing an unstable economy. Yale University Press.
 
Abdolrezaei, M. (2017). The jurisprudential nature and rulings of bank deposits (Master's thesis, University of Qom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Department of Islamic Jurisprudence and Legal Foundations). {in Persian}
Ahmadvand, K. (2010). Jurisprudential rulings on profits from bank deposits in Imamiyya jurisprudence (Master's thesis, Alzahra University, Faculty of Theology, Department of Islamic Jurisprudence and Law). {in Persian}
Al-Sadr, M. B. (1981). Al-Bank al-La Ribawi fi al-Islam. Beirut. {in Arabic}
Al-Shahid al-Awwal. (1410 AH). Al-Lum'ah al-Dimashqiyyah fi Fiqh al-Imamiyyah. Beirut. {in Arabic}
Ansari, M. (2003). Al-Makasib. Qom: Mo'asseseh Nashr-e Eslami. {in Persian}
Basel Committee on Banking Supervision. (2013). Basel III: The liquidity coverage ratio and liquidity risk monitoring tools. Bank for International Settlements.
Bernanke, B. S., & Gertler, M. (1995). Inside the black box: The credit channel of monetary policy transmission. Journal of Economic Perspectives, 9(4), 27–48.
Daryaei, R., & Karbalaei Aghazadeh, M. (2014). The legal nature of bank deposits. Shiraz University Journal of Legal Studies, 6. {in Persian}
Demirgüç-Kunt, A., & Martinez Peria, M. S. (2015). Bank deposit insurance database. World Bank Policy Research Working Paper No. 6934.
Diamond, D. W., & Dybvig, P. H. (1983). Bank runs, deposit insurance, and liquidity. Journal of Political Economy, 91(3), 401–419.
El-Gamal, M. A. (2006). Islamic finance: Law, economics, and practice. Cambridge University Press.
Emami, M. S. H. (2022). Civil law. Tehran: Eslamiyeh. {in Persian}
Fukuyama, F. (1995). Trust: The social virtues and the creation of prosperity. Free Press.
Gorton, G. (2010). Slapped by the invisible hand: The panic of 2007. Oxford University Press.
Gorton, G., & Metrick, A. (2012). Regulating the shadow banking system. Brookings Papers on Economic Activity, 2012(2), 261–312.
Jamshidi, S. (2001). Islamic banking. Tehran: Shekooh-e Andisheh Publications. {in Persian}
Katouzian, N. (2012). The legal nature of bank deposits. In Proceedings of the Sixteenth Conference on Islamic Banking. Tehran: Iranian Institute of Banking. {in Persian}
Khomeini, R. (1997). Istifta'at (Vol. 2). Qom: Daftar-e Entesharat-e Eslami. {in Persian}
Minsky, H. P. (1986). Stabilizing an unstable economy. Yale University Press.
Mishkin, F. S. (2022). The economics of money, banking and financial markets (13th ed.). Pearson Education.
Mousavian, S. A., & Bahari Qaramaleki, H. (2021). Jurisprudential foundations of money and capital markets (2nd ed.). Tehran: Imam Sadiq University Press. {in Persian}
Pourmoqim, S. M. T. (2017). The legal nature of investment deposits in banks. Journal of Islamic Economics and Banking, 19. {in Persian}
Shahroudi, A. A. (2006). The philosophy of jurisprudential legal science. Pazhouhesh va Hozeh, 27–28. {in Persian}
Shakibaei Bazardehi, H. A. (2017). An examination of profits arising from deposits in financial institutions from the perspective of Imamiyya jurisprudence and Iranian law (Master's thesis, Islamic Azad University, Bandar Anzali Branch, Department of Private Law). {in Persian}
Sobhani, J. (1995). Al-Mawahib fi Tahrir Ahkam al-Manasib. Qom: Imam Sadeq Institute. {in Persian}
Stiglitz, J. E. (2010). Freefall: America, free markets, and the sinking of the world economy. W. W. Norton & Company.