رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

تحلیل سازوکارهای اصلاحات ارضی پیش و پس از انقلاب اسلامی؛ تمرکز بر سازوکارهای حل اختلاف و نقش نهاد های انقلابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه معارف اسلامی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکترا ، گروه حقوق خصوصی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
3 گروه حقوق خصوصی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
چکیده
اصلاحات ارضی در ایران، فرآیندی پیچیده و چندوجهی بوده که با تغییرات ساختاری، حقوقی و نهادی اساسی همراه بوده است. سؤال اصلی این پژوهش آن است که چگونه سازوکارهای اصلاحات ارضی و نهادهای حل اختلاف در دوره‌های مختلف، به ویژه پس از انقلاب اسلامی، شکل گرفته و تغییر کرده‌اند؟ هدف از این تحقیق، تحلیل تطبیقی سازوکارهای حل اختلاف و نقش نهادهای انقلابی در فرایند اصلاحات ارضی پیش و پس از انقلاب است. نتایج نشان داد که در دوره پیش از انقلاب، اصلاحات ارضی رویکردی سیاسی و از بالا بود که بیشتر به دنبال محدودسازی قدرت مالکان بزرگ و ایجاد طبقه‌ای جدید وابسته به دولت بود. اما در دوره جمهوری اسلامی، نگرش‌ها به سمت تأکید بر حقوق توده‌های روستایی و توزیع مجدد زمین و منابع اقتصادی تغییر یافت و نهادهای جدیدی نظیر ستاد واگذاری زمین، شورای اصلاحات ارضی و مجمع تشخیص مصلحت نظام شکل گرفتند. با وجود توقف اجرای کامل اصلاحات ارضی در سال ۱۳۶۳ به دلیل نظر شورای نگهبان درباره ناسازگاری با شرع، مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۷۰ اجرای بخشی از مقررات اصلاحات را به وزارت جهاد کشاورزی واگذار کرد که زمینه استمرار محدود اصلاحات به نفع زارعین صاحب نسق را فراهم ساخت. همچنین، نهادهای قضایی به عنوان سازوکاری مکمل در رسیدگی به اختلافات ناشی از اصلاحات عمل کردند و آرای دادگاه‌ها تأکید بر مشروعیت حقوق زارعانه داشته است. سازوکارهای حل اختلاف پس از انقلاب شامل مراجع قضایی، شورای اصلاحات ارضی و دیوان عدالت اداری بوده که به حفظ عدالت و نظم در این عرصه کمک کرده‌اند. روش مقاله حاضر، توصیفی-تحلیلی و ابزار جمع­آوری اطلاعات، کتابخانه‌ای است.
کلیدواژه‌ها

  آبراهامیان، یرواند (1387)، ایران بین دو انقلاب؛ ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: انتشارات نی. 
ارسنجانی، نورالدین (1379)، دکتر ارسنجانی در آیینه زمان، تهران: انتشارات قطره.
ازکیا، مصطفی(1374)، جامعه‌شناسی توسعه و توسعه نیافتگی روستایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات.
اشرف، احمد (1361)، مسأله ارضی و دهقانی، تهران: انتشارات آگاه.
امیری، عبدالکریم، جمشیدی، ایرج (1398)، بررسی حقوقی اصلاحات ارضی و نتایج آن پیش از پیروزی انقلاب و پس از آن، فصلنامه مطالعات حقوق، شماره 30، صص 10-1.
امینی، علی (1390)، خاطرات علی امینی، تهران: انتشارات سوره مهر.
بشیری، عباس، چاوشی، محمدصادق (1395)، حقوق کاربردی نسق، حق زارعانه، حق ریشه، کارافه، اراضی، املاک و باغات؛ جنگل، تهران: انتشارات جنگل. 
بیات، آصف (1379)، سیاست‌های خیابانی، جنبش تهی دستان در ایران، ترجمه اسدالله نبوی، تهران: نشر شیرازه.
خسروی، علی (1387)، حق زارعانه از منظر منابع حقوق ایران، فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال سوم، شماره 10-11، صص 77-33. 
دبیرنیا، علیرضا، مشهدی، علی، موحدی‌پور، احسان (1402)، نظارت قضایی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری بر مصوبه شورای اصلاحات ارضی، فصلنامه تعالی حقوقی، سال چهاردهم، شماره اول، صص 121-97.
رزمجو، علی اکبر، رزمجو، محدثه (1402)، اصلاحات ارضی و ساختارهای اجتماعی ایران، فصلنامه تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران، سال دوم، شماره اول (پیاپی2)،صص 78-54.
روحانی، سید مجید، اژدری، فاطمه (1391)، حق زارعانه در حقوق ایران، ماهنامه مهندسی کشاورزی، شماره 37.
زاهد، فیاض (1387)، گذری بر قانون اصلاحات ارضی در ایران، پژوهشنامه تاریخ، سال سوم، شماره 11، صص 122-91.
عراقی، اکبر (1391)، حق زارعانه یا اولویت رعیتی در حقوق ایران، تهران: انتشارات پردیس دانش.
غفاری، مسعود، رضازاده، حبیب (1402)، سیاست دولتی اصلاحات ارضی و بحران آب در ایران، فصلنامه دولت پژوهی، سال نهم، شماره 36، صص 208-173.
کاتوزیان، ناصر (1382)، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران: انتشارات میزان.
لمبتون،  آر، کی (1361)، مالک و زارع در ایران، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
نوروزی، عباس، شهبازی، اسماعیل (1399)، بررسی تطبیقی قانون اصلاحات ارضی و لایحه اصلاحی آن در ایران، فصلنامه توسعه و روستا، سال 23، شماره 19، صص 127-97.
همتی، عباس (1385)، بررسی مبنا  و ماهیت حق زراعانه در فقه و حقوق ایران، رساله کارشناسی ارشد، قم، دانشگاه قم.
انگلیسی:
Guerrero, J. Guerrero (2016). The Carter administration and the fall of Iran’s Pahlavi dynasty. Berlin: Springer. [DOI:10.1057/9781137598738]
Stern, E., Margolis, J., & Hazy, J. K. (2014). Process research: Theory and methods.
 Van de Ven, A. H., & Poole, M. S. (1995). Explaining development and change in organizations. Academy of Management Review, 20(3), 510-540.
اسناد
جلسه هیأت عمومی دیوان عالی کشور در مورد پرونده ردیف 84/46 وحدت رویه، رأس ساعت 9
بامداد روز سه‌شنبه مورخه 2/5/1386؛ آدرس به لینک: https://rc.majlis.ir/fa/law/print_version/129321
قانون اصلاحات ارضی مصوب 1339.
نظریه شورای نگهبان مصوب 1363