رهیافت انقلاب اسلامی

رهیافت انقلاب اسلامی

چالش ها و فرصت های دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران درقبال عربستان، ترکیه و اسرائیل از 1384 تا 1400

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران
2 استادیار روابط بین‌الملل، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
3 استادیار روابط بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات
چکیده
هدف این پژوهش تبیین چالش‌ها و فرصت‌های دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران در قبال عربستان سعودی، ترکیه و اسرائیل طی سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۰ است. پرسش اصلی آن است که چرا ظرفیت اثرگذاری دستگاه دیپلماسی ایران در تعامل با این سه بازیگر منطقه‌ای یکسان نبوده است؟ فرضیه پژوهش بر این مبناست که تفاوت در عملکرد دیپلماتیک، صرفاً تابع شدت تهدید خارجی نیست، بلکه از تعامل میان ماهیت رابطه با طرف مقابل، میزان منافع مشترک، درجه امنیتی‌شدن روابط و جایگاه وزارت امور خارجه در ساختار تصمیم‌گیری سیاست خارجی تأثیر می‌پذیرد. پژوهش با رویکرد کیفی و در قالب مطالعه تطبیقی موردی، با استفاده از الگوی «مقایسه ساختاریافته و متمرکز» انجام شده است؛ بدین معنا که سه مورد بر اساس مجموعه‌ای یکسان از مؤلفه‌ها شامل ماهیت رابطه، سطح امنیتی‌شدن، منافع مشترک، کانال‌های دیپلماتیک و میزان اختیار دستگاه دیپلماسی مقایسه شده‌اند. داده‌ها از منابع علمی، اسناد و بیانیه‌های رسمی منتشرشده، توافق‌ها و داده‌های عینی مرتبط با تعاملات منطقه‌ای گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد استمرار کانال‌های رسمی و منافع مشترک در روابط با ترکیه، فضای بیشتری برای دیپلماسی فراهم کرده؛ در روابط با عربستان، امنیتی‌شدن رقابت و قطع روابط رسمی این ظرفیت را محدود ساخته، هرچند امکان بازگشت به مذاکره باقی مانده است؛ و در تعامل با اسرائیل، فقدان روابط رسمی و غلبه ملاحظات امنیتی، نقش وزارت امور خارجه را عمدتاً به دیپلماسی غیرمستقیم و چندجانبه محدود کرده است.
کلیدواژه‌ها

یجابی، ابراهیم، حافظ‌زاده، مهران، نامداری، نوید، و کریمیان، رضا. (۱۴۰۴). «سناریوی محتمل تهدیدهای نظامی رژیم صهیونیستی علیه ایران در افق ۱۴۱۰». آینده‌پژوهی دفاعی، ۱۰(۳۶)، ۱۶۷–۲۰۳. https://doi.org/10.22034/dfsr.2024.2047126.1858
آذری، ع.، موسی‌زاده، ر.، و بابایی، م. (۱۴۰۴). «رژیم حقوقی بهره‌برداری از آب‌های فرامرزی مشترک با تأکید بر اقدامات دولت ترکیه و تأثیرات آن بر جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۹(۷۰)، ۲۸۸–۳۱۱.
آرام، آرمینا. (۱۳۹۸). «ایران و عربستان؛ رقابت برای نفوذ در خاورمیانه». مطالعات بنیادی و کاربردی جهان اسلام، ۱۷، ۴۱–۵۹.
آقایی، سیدداود، و احمدیان، حسن. (۱۳۸۹). «روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی: چالش‌های بنیادین و امکانات پیش‌رو». سیاست، دوره 40، شماره 3، ۱–۱۹.
حاجی‌یوسفی، ا. م.، حسینی‌زاده، س. م. ع.، و محمدی، ا. (۱۳۹۷). «هویت، قدرت، امنیت؛ جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۲(۴۲)، ۲۵–۴۲.
خاتمی، مهدی، و انوشه، ابراهیم. (۱۳۹۸). «تحلیل منازعه ایران و رژیم صهیونیستی در زمینه برنامه هسته‌ای ایران با استفاده از نظریه‌بازی‌ها». آینده‌پژوهی دفاعی، ۴(۱۳)، ۷–۳۹. https://doi.org/10.22034/dfsr.2019.36541
خدرویسی، ح.، فتاحی، ش.، و بهشتی‌نیا، ا. (۱۴۰۲). «بررسی نقش جمهوری اسلامی ایران در رویکرد ترامپ به تروریسم در طرح معامله قرن». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۷(۶۲)، ۱۴۹–۱۶۸.
دهقانیان، مجید، زارعی، بهادر، مقیسه، رضا، و رادمهر، محسن. (۱۴۰۴). «تأثیر سند چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان بر کشورهای محور مقاومت». آینده‌پژوهی دفاعی، ۱۰(۳۶)، ۶۵–۹۸. https://doi.org/10.22034/dfsr.2025.2033222.1802
دهقانی‌فیروزآبادی، سیدجلال. (۱۳۹۰). «واقع‌گرایی نوکلاسیک و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران». سیاست خارجی، ۲۵(۲)، ۲۷۵–۲۹۴.
ده‌منش، آ.، جلالیان، ع.، تابش، م. ر.، رودباری، ع. ا.، و پورنوری، م. (۱۴۰۴). «ایران و چالش‌های زیست‌محیطی ناشی از پروژه گاپ: بررسی ضمانت مدنی دولت ترکیه در حقوق بین‌الملل محیط زیست». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۹(۷۱)، ۲۴۹–۲۷۷.
زمانیان دهکردی، س. س.، ابطحی، س. م.، و طاهری، ا. (۱۴۰۰). «سیاست‌گذاری روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران در منطقه خاورمیانه با تأکید بر سوریه؛ بر اساس نظریه همگرایی منطقه‌ای». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۵(۵۷)، ۲۰۵–۲۲۲.
زهدی‌نسب، یعقوب، و محمودی طولش، ساسان. (۱۳۹۹). «آینده‌پژوهی همکاری‌های دفاعی عربستان سعودی، امارات متحده و رژیم صهیونیستی در مقابل جمهوری اسلامی ایران بر پایه سناریونویسی». آینده‌پژوهی دفاعی، ۵(۱۹)، ۳۱–۵۲. https://doi.org/10.22034/dfsr.2021.521381.1457
شاه‌رضائی، م. ح.، گودرزی، م.، و ایزدی، ج. (۱۴۰۳). «پیمان ابراهیم و پیامدهای منطقه‌ای آن برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۸(۶۹)، ۲۸۱–۳۰۸.
شاه‌نظری، م.، و قاسمیان، ع. (۱۴۰۴). «ریشه‌های حضور گروه‌های سلفی جهادی در آسیای مرکزی و تأثیر آن بر امنیت ملی ایران». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۹(۷۲)، ۱۲۹–۱۵۰.
صفایی، ر.، پوستین‌چی، ذ.، کشیشیان سیرکی، گ.، و نبوی، س. ع. (۱۴۰۲). «فرانظریه‌مدارهای قدرت و مشارکت سیاسی زنان در ایران و عربستان سعودی». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۷(۶۳)، ۳–۲۲.
صفرپور، ح.، احمدی، ح.، و اباذری، م. (۱۴۰۱). «رویکردی سازه‌انگارانه به امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران و نقش محور مقاومت». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۶(۶۰)، ۶۵–۸۴.
عباسی، م.، سازمند، ب.، توحیدفام، م.، و ابطحی، س. م. (۱۳۹۹). «تحلیل روان‌شناختی ویژگی‌های شخصیتی امام خمینی (ره) بر اساس نظریه بزرگ‌مرد در رویارویی با مسئله فلسطین». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۴(۵۲)، ۲۱–۴۰.
عبیات، ف.، یوسفی، م. ر.، و شهسواری‌فرد، ش. (۱۴۰۵). «چالش‌های ساختاری در تضمین حقوق شهروندی در نظام جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۲۰(۷۴)، ۳–۲۸.
عبداله‌پور، م. ر.، و آذربون، س. (۱۳۹۸). «تقابل استراتژی میدان‌های منطقه‌ای در بحران سوریه». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۳(۴۷)، ۱۰۷–۱۳۰.
علوی، سیدمحمدعلی، و دهقانی‌فیروزآبادی، سیدجلال. (۱۳۹۵). «بررسی روند امنیتی‌سازی فعالیت هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران توسط لابی طرفدار اسرائیل در آمریکا از منظر مکتب کپنهاگ». پژوهش‌های راهبردی سیاست، ۳۹–۵۹.
غایبی، محمدرضا. (۱۳۹۵). «اقتصاد سیاسی روابط ایران و ترکیه در دوره حکومت حزب عدالت و توسعه». سیاست خارجی، ۳۰(۲)، ۸۵–۱۱۳.
مختاری، بهروز، و منتظری، حمیدرضا. (۱۳۹۱). «بررسی الگوهای تضاد و همکاری در روابط ایران و ترکیه». تاریخ روابط خارجی، ۱۳–۱۴(۵۲–۵۳)، ۱۶۹–۲۱۸.
موسوی شهیدی، سیدمهدی، وحدانی‌نیا، ولی‌الله، و حسینی، سیدناصر. (۱۴۰۳). «ایران در آستانه یک تقاطع ژئوپلیتیک: چالش‌های ناشی از سناریوی محتمل کریدور زنگزور». آینده‌پژوهی دفاعی، ۹(۳۵)، ۱–۲۵. https://doi.org/10.22034/dfsr.2025.2047082.1856
نادری، مسعود، و تاجیک، هادی. (۱۳۹۷). «سناریوهای راهبردی روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی در افق ۲۰۳۰ میلادی». آینده‌پژوهی دفاعی، ۳(۱۱)، ۷–۲۸.
نبوی، سیدمهدی، صفوی، سیدحمزه، و کوشکی، محمدصادق. (۱۳۹۹). «تدوین سناریوهای روابط ایران و ترکیه در افق ۱۴۰۸».آینده‌پژوهی دفاعی، ۵(۱۸)، ۷–۳۶. https://doi.org/10.22034/dfsr.2021.141522.1441
وزیری ستا، ح.، رضایی، ع.، و ترابی، ق. (۱۴۰۲). «سیاست خارجی ایران و عربستان در یمن و تأثیر بازسازی مناسبات این دو کشور بر صلح یمن». فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، ۱۷(۶۲)، ۱۶۹–۱۸۸.
Akbar, A. (2021). «Iran’s regional influence in light of its security concerns». Middle East Policy, 28(3–4), 186–202. https://doi.org/10.1111/mepo.12606
Ayman, S. G. (2014). «Turkey and Iran: Between friendly competition and fierce rivalry». Arab Studies Quarterly, 36(1), 6–26. https://doi.org/10.13169/arabstudquar.36.1.0006
Diansaei, B. (2018). «Iran and Saudi Arabia in the Middle East: Leadership and sectarianism (2011–2017)». Vestnik RUDN. International Relations, 18(1), 124–134. https://doi.org/10.22363/2313-0660-2018-18-1-124-134
Dueck, C. (2009). «Neoclassical realism and the national interest: Presidents, domestic politics, and major military interventions». In S. E. Lobell, N. M. Ripsman, & J. W. Taliaferro (Eds.), Neoclassical realism, the state, and foreign policy (pp. 139–169). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511811869.005
Esfandiary, D., & Tabatabai, A. (2016). «Yemen: An opportunity for Iran–Saudi dialogue?». The Washington Quarterly, 39(2), 155–174. https://doi.org/10.1080/0163660X.2016.1204415
Fakhro, E., & Baconi, T. (2022). «A shared vision: Security convergence between the Gulf and Israel». Journal of Palestine Studies, 51(3), 50–55. https://doi.org/10.1080/0377919X.2022.2090209
Furlan, M. (2022). «Israeli-Iranian relations: Past friendship, current hostility». Israel Affairs, 28(2), 170–183. https://doi.org/10.1080/13537121.2022.2041304
International Crisis Group. (2016). Turkey and Iran: Bitter friends, bosom rivals (Middle East and North Africa Report No. 51). International Crisis Group.
Juneau, T. (2015). Squandered opportunity: Neoclassical realism and Iranian foreign policy. Stanford University Press.
Kalehsar, O. S. (2015). «Energy factor in Iran-Turkey relations». Energy & Environment, 26(5), 777–787. https://doi.org/10.1260/0958-305X.26.5.777
Kamrava, M. (2021). «Institutions and policy in Iran’s relations with the GCC». The Muslim World, 111(3), 408–424. https://doi.org/10.1111/muwo.12403
Kaye, D. D., Nader, A., & Roshan, P. (2011). Israel and Iran: A dangerous rivalry. RAND Corporation.
Keynoush, B. (2016). Saudi Arabia and Iran: Friends or foes? Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-1-137-58939-2
Rajiv, S. S. C. (2016). «Deep disquiet: Israel and the Iran nuclear deal». Contemporary Review of the Middle East, 3(1), 47–62. https://doi.org/10.1177/2347798916632324
Mabon, S. (2012). «The battle for Bahrain: Iranian-Saudi rivalry». Middle East Policy, 19(2), 84–97. https://doi.org/10.1111/j.1475-4967.2012.00537.x
Mabon, S. (2018). «Muting the trumpets of sabotage: Saudi Arabia, the US and the quest to securitize Iran». British Journal of Middle Eastern Studies, 45(5), 742–759. https://doi.org/10.1080/13530194.2017.1343123
Mabon, S., Nasirzadeh, S., & Alrefai, E. (2021). «De-securitisation and pragmatism in the Persian Gulf: The future of Saudi-Iranian relations». The International Spectator, 56(4), 66–83. https://doi.org/10.1080/03932729.2021.1989183
MacGillivray, I. W. (2020). «The paradox of Turkish–Iranian relations in the Syrian crisis». Third World Quarterly, 41(6), 1046–1066. https://doi.org/10.1080/01436597.2020.1730692
Reis da Silva, A. L., & Leães, R. F. (2014). «A convergência Turco-Brasileira na Declaração de Teerã (2010)». Mural Internacional, 5(2), 148–162. https://doi.org/10.12957/rmi.2014.12233
Roomi, F. (2023). «The Iran-Israel conflict: An ultra-ideological explanation». Middle East Policy, 30(2), 94–109. https://doi.org/10.1111/mepo.12687
Rose, G. (1998). «Neoclassical realism and theories of foreign policy». World Politics, 51(1), 144–172. https://doi.org/10.1017/S0043887100007814
Schweller, R. L. (2004). «Unanswered threats: A neoclassical realist theory of underbalancing». International Security, 29(2), 159–201. https://doi.org/10.1162/0162288042879913
Taliaferro, J. W., Lobell, S. E., & Ripsman, N. M. (2009). «Introduction: Neoclassical realism, the state, and foreign policy». In S. E. Lobell, N. M. Ripsman, & J. W. Taliaferro (Eds.), Neoclassical realism, the state, and foreign policy (pp. 1–41). Cambridge University Press.
Zaccara, L. (2021). «The Iranian foreign policy in turbulent times: The Arab uprisings, the nuclear deal and the GCC crisis». Revista Española de Ciencia Política, 56, 49–70. https://doi.org/10.21308/recp.56.02